न्यू जर्सीतील एडिसन, कॅलिफोर्नियातील फ्रेमाँट, टेक्सासमधील शुगर लँड किंवा इलिनॉयमधील नेपरव्हिलसारख्या शहरांतील भारतीय वसाहतीतून फेरफटका मारला, तर भारताची भाषेची वैविधता अमेरिकेतही जिवंत असल्याचा अनुभव येतो. उदाहरणार्थ : किराणा मालाच्या दुकानात एखादे कुटुंब गुजरातीमध्ये बोलत असते. तर काही मित्र तेलुगू आणि इंग्रजी मिश्रीत भाषेत सहजपणे संवाद साधतात. जवळच कुणीतरी पंजाबीमध्ये फोनवर बोलत असते, तर अमेरिकेत जन्मलेली मुले आपल्या पालकांना इंग्रजी, हिंदी, तमिळ किंवा मराठीच्या मिश्र भाषेत उत्तर देतात.
ही भाषेची वैविधता अमेरिकेतील भारतीय समुदायाची सर्वात महत्त्वाची ओळख बनली आहे. आज अमेरिकेत भारतीय वंशाचे ५२ लाखांहून अधिक लोक राहतात. त्यामुळे देशाच्या आर्थिक, वैज्ञानिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय जीवनात या समुदायाचा प्रभाव सातत्याने वाढत आहे. भारतीय -अमेरिकन हा अमेरिकेत मोजला जाणारा दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा स्थलांतरित समुदाय आहे.
सिलिकॉन व्हॅलीतील अभियंते, वॉल स्ट्रीटवरील अधिकारी, डॉक्टर, उद्योजक, प्राध्यापक, कलाकार, विद्यार्थी आणि लहान व्यवसायिक अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये भारतीय वंशाचे लोक ठळकपणे दिसतात. मात्र “भारतीय अमेरिकन” ही एकच ओळख असली, तरी त्यामागे अनेक राज्ये, धर्म, खाद्यसंस्कृती आणि भाषांचा विशाल पट आहे.
एक समुदाय नव्हे, अनेक समुदाय ,
अनेक स्थलांतरित समूहांना एक समान भाषा जोडते. भारतीय समुदायाचे वैशिष्ट्य मात्र वेगळे आहे. भारतातून अमेरिकेत आलेले लोक आपल्या बरोबर हिंदी, गुजराती, तेलुगू, तमिळ, पंजाबी, बंगाली, मल्याळम, मराठी, कन्नड, उर्दू आणि इतर अनेक भाषा घेऊन आले.
या विविधतेचे सर्वांत तपशीलवार चित्र २०२० च्या Indian American Attitudes Survey मधून दिसते. Carnegie Endowment for International Peace आणि YouGov यांनी केलेल्या या राष्ट्रीय पातळीवरील सर्वेक्षणात १,२०० मुळचे भारतीय पण आता अमेरिकन नागरिक आणि रहिवासी यांचा समावेश होता.
सर्वेक्षणात आई बोलत असलेली प्रमुख भाषा विचारण्यात आली. त्यानुसार सर्वांत मोठा हा हिंदी भाषिक गट होता—१९ % . त्यानंतर गुजराती १४ %, तेलुगू आणि केवळ इंग्रजी प्रत्येकी १० %, तमिळ ८%, पंजाबी आणि बंगाली प्रत्येकी ७ %, मल्याळम ६ %, उर्दू ५%, मराठी ४ %आणि कन्नड ३% होते. उर्वरित सुमारे सात टक्क्यांमध्ये सिंधी, ओडिया, आसामी, कोंकणी आणि इतर भाषा होत्या.
ही आकडेवारी २०२० मधील सर्वेक्षणावर आधारित आहे. काही सर्वेक्षणांमध्ये अमेरिकेतील भारतीयांपैकी सुमारे ७ टक्के लोकांची मातृभाषा मराठी असल्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे. २०२४ आणि २०२६ मध्ये Carnegie ने भारतीय अमेरिकन समुदायाची नवीन सर्वेक्षणे प्रसिद्ध केली असली, तरी त्यामध्ये याच स्वरूपातील ताजे भाषानिहाय प्रमाण देण्यात आले नसल्यामुळे मराठी भाषक आता भारतीय- अमेरिकन समुदायाच्या सात टक्के आहेत, असे ठामपणे सांगण्यासाठी सध्यातरी राष्ट्रीय पातळीवरील विश्वसनीय आकडे उपलब्ध नाहीत.
मराठीसाठी उल्लेख केला जाणारा सात टक्क्यांचा आकडा प्रत्यक्षात भारताच्या लोकसंख्येतील मराठी भाषकांचे प्रमाण आहे. अमेरिकेतील भारतीयांमध्ये मराठी मातृभाषा असलेल्यांचे प्रमाण २०२० च्या सर्वेक्षणानुसार चार टक्के होते. मात्र त्याच सर्वेक्षणात १२ % प्रतिसादकर्त्यांनी महाराष्ट्राशी आपले मूळ जोडले, जे गुजरातच्या १४%टक्क्यांनंतर दुसऱ्या क्रमांकाचे प्रमाण होते. प्रत्येक महाराष्ट्राशी संबंधित व्यक्तीची मातृभाषा मराठी असेलच असे नाही; त्यामुळे या दोन आकड्यांमध्ये फरक असणे स्वाभाविक आहे.
अमेरिकेत वाढणारे प्रादेशिक समुदाय :
१९६० आणि १९७० च्या दशकात अमेरिकेत येणाऱ्या भारतीयांची संख्या तुलनेने कमी होती. अमेरिकेच्या स्थलांतर धोरणातील बदल, तसेच तंत्रज्ञान, आरोग्यसेवा, अभियांत्रिकी आणि उच्च शिक्षण क्षेत्रातील संधींमुळेच पुढील दशकांत भारतीयांचे स्थलांतर वेगाने वाढले.
नवीन शहरांमध्ये स्थायिक होताना भारतीयांनी आपल्या राज्यांवर आणि भाषांवर आधारित संस्था उभारल्या. आज तेलुगू संघटना उत्तर अमेरिकेत मोठी अधिवेशने आयोजित करतात. गुजराती समुदाय मोठ्या प्रमाणात नवरात्री आणि गरबा साजरा करतो. बंगाली समुदायाची दुर्गापूजा, पंजाबींचे बैसाखी उत्सव, तमिळ साहित्य संमेलने, मल्याळी सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि मराठी मंडळांचे गणेशोत्सव अनेक शहरांच्या सांस्कृतिक दिनदर्शिकेचा भाग झाले आहेत.
या संस्था केवळ सण साजरे करत नाहीत. तर त्या नव्याने आलेल्या कुटुंबांना देखील मदत करतात, समाजसेवा करतात, मुलांसाठी कार्यक्रम आयोजित करतात आणि अशाप्रकारे पुढील पिढीला आपल्या मातृभाषेशी व संस्कृतीशी जोडून ठेवतात.
सर्वांना जोडणारी ही इंग्रजी भाषा
इतक्या विविध भाषा असूनही English भारतीय-अमेरिकन समुदायाची सामायिक भाषा आहे. बहुतांश भारतीय -अमेरिकन हे बहुभाषिक आहेत. तरी सुद्धा घरात ते आपली प्रादेशिक भाषा बोलतात, तर कामाच्या ठिकाणी आणि शाळेत इंग्रजी वापरतात. अमेरिकेत जन्मलेली अनेक मुले आई-वडिलांची भाषा समजतात, पण बोलताना इंग्रजीला प्राधान्य देतात. त्यामुळे हिंदी-इंग्रजी, मराठी-इंग्रजी किंवा तेलुगू-इंग्रजी अशा मिश्र संभाषणांची स्वतंत्र शैली तयार झाली आहे.
अमेरिकन कम्युनिटी सर्व्हे घरात इंग्रजीव्यतिरिक्त कोणती भाषा बोलली जाते, याची नोंद करतो तेव्हा ही मोजणी मातृभाषेच्या सर्वेक्षणापेक्षा वेगळी आहे. अमेरिकेतील एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे २२.३ टक्के लोक घरात इंग्रजीव्यतिरिक्त दुसरी भाषा बोलतात. (Census.gov)
भाषा म्हणजे केवळ संवाद नाही :
भारतीय – अमेरिकनांसाठी भाषा ही कौटुंबिक इतिहास, प्रादेशिक संस्कृती आणि भावनिक नात्याचा भाग आहे. मराठी कुटुंबात गणेशोत्सवातील आरती, तमिळ घरात साहित्य आणि संगीत, पंजाबी घरात गुरुमुखी, तर गुजराती कुटुंबात लोकगीते आणि कथा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचतात. यूट्यूब, पॉडकास्ट, स्ट्रीमिंग सेवा, ऑनलाइन वर्तमानपत्रे आणि सोशल मीडिया यामुळे या भाषा जपणे आता अधिक सोपे झाले आहे. आपल्या शहरात भाषिक समुदाय लहान असला, तरी डिजिटल माध्यमातून जगभरातील सांस्कृतिक प्रवाहाशी सहज जोडले राहता येते.
भारतीय-अमेरिकन समुदायाची खरी ताकद सर्वांनी एकच भाषा बोलण्यात नाही. उलट, अनेक भाषा, अनेक परंपरा आणि अनेक प्रादेशिक ओळखी असूनही एकत्रितपणे अमेरिकन समाजाचा भाग होण्यात आहे. या सर्व भाषा मिळून स्थलांतर, संघर्ष, संधी, यश आणि दोन देशांमध्ये निर्माण झालेल्या नव्या ओळखीची एक विलक्षण कथा सांगतात.
