काही वर्षांपूर्वीपर्यंत, मुलांच्या बालपणाबद्दलची चिंता वेगळी होती—ते बाहेर कमी खेळतात, पुस्तकं कमी वाचतात, मित्रांसोबत कमी वेळ घालवतात. आज हीच चिंता एका नव्या रूपात समोर येते: ते स्क्रीनपासून दूर राहतात का?
घरातला एक साधा प्रसंग—संध्याकाळची वेळ, जेवणाची तयारी चालू आहे, आणि एका कोपऱ्यात बसलेलं मूल, डोळे फोनच्या स्क्रीनवर खिळलेले. त्याच्या बोटांचा वेग, स्क्रीनवरील बदलणारे व्हिडिओ, आणि वेळ कसा निघून जातो याची जाणीवही नसलेली अवस्था—हा आता अपवाद राहिलेला नाही. तोच नव्या बालपणाचा एक परिचित चेहरा बनला आहे.
हा बदल इतका शांतपणे घडला की त्याची जाणीव समाजाला उशिरा झाली. पण जेव्हा ती झाली, तेव्हा प्रश्न अधिक गंभीर झाला—हे फक्त सवयीचं प्रकरण आहे का, की यामागे काही खोल परिणाम लपलेले आहेत?
२०२६ मध्ये लॉस एंजेलिसमधील एका न्यायालयीन प्रकरणाने या प्रश्नाला नवा आकार दिला. एका तरुणीच्या कुटुंबाने Meta आणि YouTube विरुद्ध दाखल केलेल्या खटल्यात असा युक्तिवाद करण्यात आला की या प्लॅटफॉर्म्सची रचना—त्यांचे अल्गोरिदम, सतत चालणारी व्हिडिओ मालिका, आणि अंतहीन स्क्रोलिंग—वापरकर्त्यांना, विशेषतः किशोरवयीन मुलांना, अधिकाधिक वेळ स्क्रीनवर ठेवण्यासाठीच तयार केली गेली आहे. ज्यूरीने या दाव्याला काही प्रमाणात मान्यता देत कंपन्यांना जबाबदार ठरवलं.
हा निर्णय केवळ एका कुटुंबाच्या अनुभवाचा न्याय नव्हता; तो एका मोठ्या प्रश्नाचं सार्वजनिक स्वीकार होता—की डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स केवळ निष्पाप माध्यम नाहीत. ते मानवी वर्तनाला आकार देतात.
या चर्चेची बीजं मात्र न्यायालयात नव्हे, तर संशोधनात आणि सार्वजनिक संवादात रुजली होती. गेल्या दशकात, स्मार्टफोनच्या प्रसारासोबत किशोरवयीन मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमध्ये वाढ झाल्याचं अनेकांनी नोंदवलं. या विषयावर सर्वाधिक चर्चेत आलेल्या आवाजांपैकी एक म्हणजे सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ Jonathan Haidt.
त्यांनी एका टेलिव्हिजन चर्चेत—Bill Maher यांच्या Real Time या कार्यक्रमात—एक साधा पण अस्वस्थ करणारा मुद्दा मांडला: आपण मुलांच्या आयुष्यात एक असा प्रयोग करत आहोत, ज्याचे परिणाम आपल्यालाच पूर्णपणे समजलेले नाहीत. त्यांनी सूचित केलं की सोशल मीडिया कंपन्यांनी तयार केलेल्या प्लॅटफॉर्म्समध्ये मानवी मानसशास्त्राचा अत्यंत सूक्ष्म वापर केला जातो—असं डिझाइन, जे वापरकर्त्याला परत-परत त्या अॅपकडे खेचतं.
त्यांची तुलना काहींना अतिशयोक्त वाटू शकते, पण ती विचार करण्यास भाग पाडते—तंबाखू उद्योगाप्रमाणेच, लक्ष वेधून घेणं आणि ते टिकवून ठेवणं हा मुख्य उद्देश असेल, तर त्याचे परिणाम किती खोलवर जाऊ शकतात?
या प्रश्नाचं उत्तर शोधणं सोपं नाही. कारण सोशल मीडिया हा केवळ एकसारखा अनुभव नाही. तो काहींसाठी संवादाचं साधन आहे, काहींसाठी सर्जनशीलतेचं व्यासपीठ, आणि काहींसाठी—विशेषतः किशोरवयीन मुलांसाठी—स्वतःची ओळख शोधण्याची जागा.
पण त्याच वेळी, हीच जागा तुलना, मान्यता आणि दबाव यांचीही बनते. “लाईक” मिळणं किंवा न मिळणं, “फॉलोअर्स” वाढणं किंवा कमी होणं—हे सर्व केवळ आकडे नसतात; ते अनेकदा स्वतःच्या मूल्याच्या भावनेशी जोडले जातात.
विशेषतः मुलींमध्ये, शरीराविषयीची असमाधानी भावना आणि आत्मविश्वासात घट याबद्दलच्या नोंदी आता अधिक वारंवार दिसू लागल्या आहेत. मुलांमध्येही एक वेगळी समस्या दिसते—एकटेपणा असूनही सतत जोडलेलं असल्याची भावना.
या सगळ्या पार्श्वभूमीवर प्रश्न पुन्हा समोर येतो—मुलांसाठी सोशल मीडिया बंद करावा का?
काहीजण या प्रश्नाचं उत्तर स्पष्टपणे “हो” असं देतात. त्यांना वाटतं की लहान वयात या प्लॅटफॉर्म्सपासून दूर राहणं हेच सुरक्षित. तर इतरांचं मत अधिक गुंतागुंतीचं आहे. ते म्हणतात की पूर्ण बंदी हा उपाय जितका सोपा वाटतो, तितकाच अवास्तवही आहे.
कारण डिजिटल जग आता बाहेरचं नाही—तेच जग मुलांच्या आयुष्याचा एक भाग बनलं आहे.
कदाचित त्यामुळेच या चर्चेचा सूर हळूहळू बदलतो आहे. “बंदी” या शब्दाऐवजी “समज” आणि “मार्गदर्शन” या संकल्पना अधिक महत्त्वाच्या ठरू लागल्या आहेत. पालकांच्या भूमिकेतही सूक्ष्म बदल दिसतो. केवळ नियम घालणं पुरेसं नाही; संवाद आवश्यक आहे. मुलं काय पाहतात, का पाहतात, आणि त्यांना त्यातून काय वाटतं—हे समजून घेणं हीच खरी सुरुवात आहे. या सर्व घडामोडींकडे पाहिलं, तर एक गोष्ट स्पष्ट दिसते: प्रश्न तंत्रज्ञानाचा नाही, तर त्याच्याशी आपल्या नात्याचा आहे. सोशल मीडिया हा ना पूर्णपणे शत्रू आहे, ना पूर्णपणे मित्र. तो एक शक्तिशाली साधन आहे—ज्याचा परिणाम त्याच्या वापरावर अवलंबून आहे. आणि कदाचित, या संपूर्ण चर्चेचा सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष हा आहे: बालपण बदलतं आहे. पण त्याचं संरक्षण करण्याची जबाबदारी अजूनही आपलीच आहे.
मुलांना स्क्रीनपासून दूर ठेवणं हा एक मार्ग असू शकतो. पण त्याहून महत्त्वाचं कदाचित हे आहे—
त्यांना त्या स्क्रीनच्या जगात सुरक्षितपणे कसं वावरायचं हे शिकवणं.
कारण शेवटी, प्रश्न असा नाही की ते ऑनलाइन आहेत की नाही—प्रश्न असा आहे की ते तिथे कसे जगतात.
