एक उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व, थोर विचारवंत आणि अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा व राष्ट्राचा शिल्पकार.
स्वातंत्र्य,व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि लोकशाही या मूल्यांवर ठाम असणारे थाॅमस जेफरसन यांनी अमेरिकेच्या इतिहासावर अमिट ठसा उमटवला. त्यांनी लिहिलेल्या स्वातंत्र्याच्या जाहीरनाम्याने (Declaration of Independence) एका नव्या राष्ट्राचा पाया घातला. अमेरिकेचे तिसरे राष्ट्राध्यक्ष, दूरदृष्टीचे नेते आणि शिक्षणाचे समर्थक म्हणून त्यांचे नाव आजही मोठ्या आदराने घेतले जाते.
सुरुवातीचे आयुष्य
थॉमस जेफरसन यांचा जन्म १३ एप्रिल १७४३ रोजी अमेरिकेतील व्हर्जिनिया राज्यातील शॅडवेल येथे झाला. त्यांचे वडील पीटर जेफरसन हे जमीनदार आणि सर्वेक्षक होते, तर आई जेन रँडॉल्फ प्रतिष्ठित कुटुंबातील होत्या.
जेफरसन केवळ १४ वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांच्याकडे सुमारे ५,००० एकर जमीन आणि मोठी जबाबदारी आली. लहानपणापासूनच त्यांना वाचनाची प्रचंड आवड होती. त्यांनी लॅटिन, ग्रीक आणि फ्रेंच भाषा शिकल्यावर वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी कॉलेज ऑफ विल्यम अँड मेरीमध्ये प्रवेश घेतला. तिथे त्यांना विज्ञान आणि कायद्याची गोडी लागली.
१७६७ मध्ये त्यांनी वकिली सुरू केली आणि आपल्या बुद्धिमत्तेमुळे लवकरच नाव कमावले.
सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात.
१७६९ मध्ये जेफरसन यांची व्हर्जिनिया हाऊस ऑफ बर्गेसेस या विधानसभेत निवड झाली.
ते उत्तम वक्ते नसले तरी त्यांचे लिखाण अत्यंत प्रभावी होते. त्यांनी गुलामांच्या व्यापाराला विरोध केला आणि ब्रिटिश सरकारच्या अन्यायकारक धोरणांवर कठोर टीका केली.
१७७२ मध्ये त्यांनी मार्था वेल्स स्केल्टन यांच्याशी विवाह केला. त्यानंतर ते आपल्या आवडत्या माँटिसेलो या घरात राहू लागले. शेती, वास्तुकला आणि संशोधन *याची त्यांना विशेष आवड होती.
१७७४ मध्ये त्यांनी “A Summary View of the Rights of British America” हे पुस्तक लिहिले. या लेखनातून त्यांनी अमेरिकन वसाहतींना स्वतःचे शासन करण्याचा अधिकार असल्याचे मत ठामपणे मांडले.
अमेरिकन स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिका
१७७५ मध्ये अमेरिकेचे स्वातंत्र्ययुद्ध सुरू झाले.
सुरुवातीला अमेरिकन वसाहतींना ब्रिटनशी समेट करायचा होता. त्यांनी Olive Branch Petition नावाची विनंती ब्रिटनचे राजा जॉर्ज तिसरे यांना पाठवली. पण राजाने ती स्वीकारण्यास नकार दिला आणि अमेरिकन लोकांना बंडखोर घोषित केले. यानंतर परिस्थिती पूर्णपणे बदलली.
१७७६ मध्ये कॉन्टिनेंटल काँग्रेसने ३३ वर्षीय जेफरसन यांच्यावर स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा लिहिण्याची जबाबदारी सोपवली. अवघ्या १७ दिवसांत त्यांनी इतिहासातील सर्वात महत्त्वाच्या दस्तऐवजांपैकी एक लिहून पूर्ण केला.
या जाहीरनाम्यात त्यांनी लिहिले—
“सर्व माणसे समान जन्माला येतात.”
४ जुलै १७७६ रोजी हा जाहीरनामा स्वीकारण्यात आला आणि अमेरिकेने अधिकृतपणे स्वातंत्र्याची घोषणा केली. आजही हा दिवस अमेरिकेचा स्वातंत्र्यदिन म्हणून साजरा केला जातो.
व्हर्जिनियाचे राज्यपाल
१७७९ ते १७८१ या काळात जेफरसन व्हर्जिनियाचे राज्यपाल होते.
या काळात ब्रिटिश सैन्याने अनेक शहरांवर हल्ले केले. काही निर्णयांवर त्यांच्यावर टीकाही झाली, पण त्यांनी राज्याचे नेतृत्व खंबीरपणे केले.
युद्धानंतरचे योगदान
१७८२ मध्ये त्यांच्या पत्नी मार्था यांचे निधन झाले. या दुःखातून सावरत त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे सार्वजनिक सेवेसाठी वाहून घेतले. १७८३ मध्ये त्यांनी अमेरिकेच्या काँग्रेसमध्ये काम सुरू केले.
आज अमेरिकेत वापरली जाणारी दशांश चलनपद्धती (Decimal Currency System) मांडण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. १७८५ मध्ये त्यांची फ्रान्समधील अमेरिकेचे राजदूत म्हणून नियुक्ती झाली.
फ्रान्समध्ये राहून त्यांनी व्यापारविषयक करार केले आणि जगात अमेरिकेचे स्थान अधिक मजबूत करण्यासाठी प्रयत्न केले.
राज्यघटना आणि लोकशाही
१७८७ मध्ये अमेरिकेची राज्यघटना तयार होत असताना जेफरसन फ्रान्समध्ये होते. तरीही त्यांनी पत्रांद्वारे अनेक सूचना दिल्या. विशेषतः त्यांनी नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांचे संरक्षण करणारे Bill of Rights राज्यघटनेत समाविष्ट करण्याचा आग्रह धरला. १७९१ मध्ये हा महत्त्वाचा बदल स्वीकारण्यात आला.
अमेरिकेच्या सुरुवातीच्या राजकारणात १७८९ मध्ये राष्ट्राध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन यांनी जेफरसन यांची परराष्ट्रमंत्री (Secretary of State) म्हणून नियुक्ती केली. याच काळात त्यांचे अर्थमंत्री अलेक्झांडर हॅमिल्टन यांच्याशी अनेक धोरणांवर मतभेद झाले. हॅमिल्टन केंद्र सरकारचे* मजबूत *समर्थक होते, तर जेफरसन यांचा भर राज्यांच्या अधिकारांवर आणि शेतकऱ्यांच्या हितावर होता. याच विचारांमधून पुढे डेमॉक्रॅटिक-रिपब्लिकन पक्षाची स्थापना झाली. १७९७ मध्ये ते अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष झाले.
अमेरिकेचे तिसरे राष्ट्राध्यक्ष
१८०० मधील निवडणुकीनंतर १८०१ मध्ये जेफरसन अमेरिकेचे तिसरे राष्ट्राध्यक्ष बनले.
त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक महत्त्वाचे निर्णय घेण्यात आले.
त्यांनी सैन्यावरील अवाजवी खर्च कमी केला, सरकारचा खर्च आटोक्यात आणून राष्ट्रीय कर्जात मोठी घट केली. भूमध्य समुद्रातील बार्बरी चाच्यांविरुद्ध त्यांनी अमेरिकेचे नौदल मोहीमेवर पाठवले.
लुईझियाना खरेदी
१८०३ मध्ये जेफरसन यांनी फ्रान्सचे सम्राट नेपोलियन बोनापार्ट यांच्याकडून लुईझियाना प्रदेश तब्बल १५ दशलक्ष डॉलर्सना विकत घेतला. या एका निर्णयामुळे अमेरिकेचे क्षेत्रफळ जवळपास दुप्पट झाले.
यानंतर त्यांनी लुईस आणि क्लार्क या संशोधकांना नव्या प्रदेशाचा शोध घेण्यासाठी पाठवले. या मोहिमेमुळे अमेरिकेच्या पश्चिमेकडील प्रदेशाबद्दल महत्त्वाची माहिती मिळाली.
निवृत्तीनंतरही राष्ट्रसेवा
१८०९ मध्ये राष्ट्राध्यक्षपद सोडल्यानंतर जेफरसन माँटिसेलो येथे राहू लागले. ते सतत पत्रव्यवहार करत राहिले आणि पुढील राष्ट्राध्यक्षांना मार्गदर्शन करत राहिले. १८१९ मध्ये त्यांनी व्हर्जिनिया विद्यापीठाची (University of Virginia) स्थापना केली. विद्यापीठाच्या इमारतींपासून अभ्यासक्रमापर्यंत अनेक गोष्टी त्यांनी स्वतः नियोजित केल्या. आजही हे विद्यापीठ अमेरिकेतील सर्वोत्तम विद्यापीठांपैकी एक मानले जाते. अखेरचा दिवस आणि अमर वारसा ४ जुलै १८२६ रोजी—अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याच्या जाहीरनाम्याला बरोबर ५० वर्षे पूर्ण झालेल्या दिवशी—थॉमस जेफरसन यांचे निधन झाले. योगायोग म्हणजे त्याच दिवशी अमेरिकेचे दुसरे राष्ट्राध्यक्ष जॉन अॅडम्स यांचेही निधन झाले.
मृत्यूपूर्वी जॉन अॅडम्स यांचे शेवटचे शब्द होते—
“थॉमस जेफरसन अजून जिवंत आहेत.”
परंतु त्यांना माहीत नव्हते की जेफरसन यांचे काही तासांपूर्वीच निधन झाले होते. माँटिसेलो येथे असलेल्या त्यांच्या समाधीवर त्यांनी तीनच गोष्टी लिहिण्याची इच्छा व्यक्त केली—
*स्वातंत्र्याच्या जाहीरनाम्याचे लेखक
* धार्मिक स्वातंत्र्याचे समर्थक
* व्हर्जिनिया विद्यापीठाचे संस्थापक
विशेष म्हणजे, त्यांनी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष असल्याचा उल्लेखही आपल्या समाधीवर करायला सांगितला नाही. यावरूनच त्यांच्या दृष्टीने पदापेक्षा विचार आणि समाजासाठी केलेले कार्य अधिक महत्त्वाचे होते.
आज जवळपास अडीचशे वर्षांनंतरही थॉमस जेफरसन यांचे स्वातंत्र्य, लोकशाही आणि शिक्षणाविषयीचे विचार अमेरिकेसह संपूर्ण जगाला प्रेरणा देत आहेत.
