गुगलचे नवे AI सर्च फीचर:माहिती शोधण्याचा स्मार्ट मार्ग की मुलांसाठी नवा धोका ?

गेली दोन दशके एखादी माहिती शोधायची असेल, तर सर्वसाधारणपणे एकच सल्ला दिला जायचा—”गुगलवर शोधा.”
मग तो विद्यार्थ्यांचा अभ्यास असो, आरोग्यविषयक माहिती असो किंवा प्रवासाचे नियोजन, गुगल सर्चची पद्धत एकदम सोपी होती. तुम्ही प्रश्न टाकायचा आणि गुगल तुम्हाला विविध वेबसाइट्सची यादी दाखवायचे. हो पण त्यानंतर, कोणती माहिती विश्वासार्ह आहे हे ठरवण्याची जबाबदारी केवळ वापरकर्त्यावर असे.

मात्र आता ही पद्धत वेगाने बदलत आहे. गुगलने AI Overview आणि AI Mode ही दोन नवीन कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित फीचर्स सुरू केली आहेत. ही फीचर्स केवळ वेबसाइट्सच्या लिंक दाखवत नाहीत, तर विविध विषयांवरील माहितीचा सारांश तयार करून थेट उत्तर देतात. एवढेच नाही, तर वापरकर्ता त्या उत्तरावर पुढे प्रश्न विचारत संवादही साधू शकतो. ही सुविधा नक्कीच वेळ वाचवते. पण अलीकडेच Common Sense Media च्या Youth AI Safety Institute ने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालात आणि PBS NewsHour ने केलेल्या वृत्तांकनात नव्या AI सर्चमुळे मुलांच्या सुरक्षिततेबाबत गंभीर चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.

AI Overview आणि AI Mode म्हणजे काय?
AI Overview हे फीचर तुम्ही गुगलवर शोधताच सर्वात वर दिसते. अनेक वेबसाइट्स उघडण्याऐवजी AI स्वतः विविध स्रोतांतील माहितीचा सारांश तयार करून थेट उत्तर देते. AI Mode हे यापेक्षा आणखी पुढचे पाऊल आहे. हे फीचर ChatGPT सारखे काम करते. तुम्ही पहिल्या उत्तरावर आधारित पुढचे प्रश्न विचारू शकता, फोटो किंवा दस्तऐवज अपलोड करू शकता आणि AI सोबत संवादही सुरू ठेवू शकता. यामुळे माहिती शोधणे अधिक सोपे आणि जलद झाले आहे. पण यामुळे लोक अनेकदा मूळ वेबसाइट्स उघडण्याऐवजी AI ने दिलेले उत्तरच अंतिम मानू लागतात.

तज्ज्ञांची चिंता का वाढली आहे?

Common Sense Media च्या Youth AI Safety Institute ने ११ आणि १५ वर्षांच्या मुलांच्या खात्यांचा वापर करून गुगलच्या AI Search ची चाचणी केली. SafeSearch सुरू असतानाही संशोधकांनी मुलं प्रत्यक्षात विचारू शकतील असे २,६०० हून अधिक प्रश्न AI ला विचारले.
या चाचणीनंतर संस्थेने गुगलच्या AI Search ला मुलांसाठी “Unacceptable Risk” (अस्वीकार्य धोका) असे रेटिंग दिले.

या अहवालात AI पूर्णपणे बंद करण्याची मागणी करण्यात आलेली नाही. मात्र, AI Search हे आता गुगलमध्येच समाविष्ट असल्याने पालक आणि शाळांना ते सहज बंद करता येत नाही, ही मोठी चिंता असल्याचे संशोधकांचे म्हणणे आहे.

मानसिक आरोग्य :
मानसिक आरोग्याविषयीची चिंता या अहवालातील सर्वात गंभीर मुद्दा आहे आणि तो म्हणजे मानसिक आरोग्याशी संबंधित प्रश्न आणि त्याची उत्तरे. इथे काही प्रसंगी AI ला मुलांमध्ये नैराश्य, आत्महत्येचे विचार किंवा खाण्याच्या विकारांची लक्षणे ही ओळखता आली नाहीत. काही उत्तरांमध्ये AI ने चुकीची किंवा कालबाह्य माहिती दिली. काही वेळा तर मदतीसाठी अशा हेल्पलाइनचा उल्लेख करण्यात आला, जी आता अस्तित्वातच नाहीत तज्ज्ञांचे मत आहे की, अशा संवेदनशील परिस्थितीत AI ने नेहमी विश्वासार्ह आणि अद्ययावत मानसिक आरोग्य सेवा किंवा हेल्पलाइनची माहिती द्यायला हवी.

विद्यार्थ्यांचा अभ्यास कोण करणार?
या अहवालात आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर आला आहे की संशोधकांनी दिलेल्या सर्व गृहपाठाच्या प्रश्नांची AI Mode ने पूर्ण आणि तयार उत्तरे दिली.
AI अभ्यास समजून घेण्यासाठी उपयोगी ठरू शकते. पण जर विद्यार्थ्यांना विचार न करता तयार उत्तरे मिळू लागली, तर त्यांची चिकित्सक विचारशक्ती (Critical Thinking) आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता कमी होऊ शकते, अशी शिक्षणतज्ज्ञांची चिंता आहे. विशेष म्हणजे अनेक शाळांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या संगणकांवरही AI Search उपलब्ध असल्याने शिक्षकांना त्यावर नियंत्रण ठेवणे कठीण जात आहे.

AI वर किती विश्वास ठेवावा?

AI चे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे एकाच प्रश्नाचे उत्तर प्रत्येक वेळी सारखेच असेल, याची खात्री नसते. अहवालानुसार, इतिहासासारख्या विषयांवरील एकाच प्रश्नाला AI ने वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळी उत्तरे दिली. याशिवाय काही उत्तरांमध्ये सोशल मीडिया पोस्ट किंवा ऑनलाइन चर्चा मंचांवरील माहितीचाही संदर्भ देण्यात आला होता. त्यामुळेच वापरकर्त्याला कोणती माहिती तज्ज्ञांकडून आली आहे आणि कोणती इंटरनेटवरील साध्या चर्चेतून आली आहे, हे समजणे कठीण जाऊ शकते. पारंपरिक गुगल सर्चमध्ये अनेक वेबसाइट्स पाहून तुलना करता येते. पण AI Overview मध्ये एकच उत्तर दिसत असल्यामुळे तेच अंतिम आणि अचूक आहे, असा गैरसमज होण्याची शक्यता असते.

हा प्रश्न ChatGPT पेक्षा वेगळा का आहे?
अनेकांना वाटते की ChatGPT किंवा इतर AI चॅटबॉट वापरणे हा वैयक्तिक निर्णय असतो. पण गुगलचे AI Search वेगळे आहे. कारण ते थेट गुगल सर्चमध्येच समाविष्ट करण्यात आले आहे. म्हणजे माहिती शोधण्यासाठी गुगल वापरणाऱ्या लाखो मुलांना AI ने तयार केलेली उत्तरे आपोआप दिसू शकतात.
Common Sense Media च्या मते, ९ ते १७ वर्षे वयोगटातील सुमारे ७५ टक्के मुलांनी AI आधारित सर्चचा वापर केला आहे किंवा त्यांना AI Overview दिसले आहे.

गुगलचे म्हणणे काय?

गुगलने या अहवालातील काही निष्कर्षांशी असहमती दर्शवली आहे. कंपनीचे म्हणणे आहे की संशोधकांनी विचारलेले अनेक प्रश्न हे दैनंदिन वापरातील नसून कृत्रिम स्वरूपाचे होते. तसेच AI Search मध्ये अनेक सुरक्षा उपाय (Safety Guardrails) आधीपासूनच आहेत आणि वापरकर्त्यांच्या अभिप्रायानुसार त्यात सातत्याने सुधारणा केल्या जात आहेत. गुगलचे म्हणणे आहे की या नव्या AI सुविधांचा उद्देश लोकांना माहिती अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास मदत करणे हा आहे.

पालक आणि शिक्षकांनी काय करावे?
Common Sense Media च्या अहवालात AI वापरण्यास विरोध करण्यात आलेला नाही. त्याऐवजी मुलांना AI चा जबाबदारीने वापर कसा करायचा हे शिकवण्यावर भर देण्यात आला आहे. AI ने दिलेले उत्तर अंतिम सत्य समजू नये. महत्त्वाची माहिती नेहमी मूळ वेबसाइटवर जाऊन तपासावी. सरकारी संस्था, विद्यापीठे, संशोधन संस्था किंवा विश्वासार्ह वृत्तसंस्था यांच्याकडील माहितीशी तुलना करावी. शाळांनीही विद्यार्थ्यांना AI चे फायदे आणि मर्यादा समजावून सांगणे गरजेचे आहे. माहिती शोधण्याच्या नव्या युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता माहिती शोधण्याची पद्धत कायमची बदलत आहे. AI मुळे माहिती मिळवणे अधिक जलद, सोपे आणि संवादात्मक झाले आहे. पण त्याच वेळी अचूकता, विश्वासार्हता आणि विशेषतः मुलांच्या सुरक्षिततेसारखे महत्त्वाचे प्रश्नही निर्माण झाले आहेत. प्रौढ व्यक्तींना चुकीची माहिती मिळाली, तर ती कदाचित दुरुस्त करता येईल. पण एखाद्या मुलाला आरोग्य, मानसिक ताण किंवा अभ्यासाबाबत चुकीचा सल्ला मिळाला, तर त्याचे परिणाम अधिक गंभीर होऊ शकतात.

Common Sense Media आणि PBS NewsHour यांनी उपस्थित केलेला प्रश्न फक्त गुगलपुरता मर्यादित नाही, तर भविष्यात AI आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनणार आहे. त्यामुळे सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे—AI च्या सुविधांचा लाभ घेत असताना, विशेषतः मुलांसाठी ते सुरक्षित, विश्वासार्ह आणि जबाबदारीने वापरले जाईल याची खात्री आपण कशी करणार?