अमेरिकेतला गणेशोत्सव: श्रद्धेपासून संस्कृतीपर्यंत

गेल्या काही वर्षांत अमेरिकेतील गणेशोत्सवाचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणावर विस्तारले आहे. २०२६ मध्ये गणेश चतुर्थी १४ सप्टेंबरला असून ती अमेरिकेत सार्वजनिक सुट्टी नसली, तरी न्यू जर्सी, न्यूयॉर्क, फिलाडेल्फिया, वॉशिंग्टन डीसी परिसर, टेक्सास, कॅलिफोर्निया, शिकागो आणि सिएटल सह अनेक शहरांमध्ये मंदिरे, महाराष्ट्र मंडळे आणि इतर भारतीय संस्था सार्वजनिक गणेशोत्सव आयोजित करत आहेत. काही मोठ्या उत्सवांना हजारो भाविक उपस्थित राहतात—

यंदा फिलाडेल्फिया गणेश फेस्टिव्हल च्या सुरुवातीच्या कार्यक्रमांनाच सुमारे २,००० लोकांनी हजेरी लावली. तर न्यू जर्सी च्या Woodbridge येथे १४ ते २० सप्टेंबरदरम्यान आठवडाभराचा मोठा गणेशोत्सव आयोजित करण्यात आला आहे. गेल्या वर्षीच्या वृत्तांनुसार न्यू जर्सी, कॅलिफोर्निया आणि टेक्सास मधील विविध मंदिरांमध्ये आणि सामुदायिक उत्सवांमध्येही हजारो भाविक आरती आणि विसर्जनासाठी एकत्र येत होते. त्यामुळे अमेरिकेतील गणेशोत्सव आता केवळ महाराष्ट्रातून आलेल्या कुटुंबांचा सण राहिलेला नाही; मराठी, तेलुगू, तमिळ, गुजराती आणि इतर भारतीय समुदायांना एकत्र आणणारा तो एक व्यापक भारतीय-अमेरिकन सांस्कृतिक उत्सव बनत आहे. विशेष म्हणजे पहिल्या पिढीसाठी हा भारतातील आठवणींशी जोडणारा सण असला, तरी अमेरिकेत जन्मलेल्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पिढीसाठी भारतीय संस्कृती, भाषा, संगीत, पूजा, खाद्यपरंपरा आणि व्हॉलंटिअरिझम प्रत्यक्ष अनुभवण्याचे व्यासपीठ बनत आहे. फिलाडेल्फिया मध्ये यंदा दिसलेला मोठा कौटुंबिक आणि युवा सहभाग हे त्याचेच एक उदाहरण आहे.

एका कल्पनेतून सुरू झालेला उत्सव

फिलाडेल्फिया गणेश फेस्टिव्हलची सुरुवात २००५ मध्ये झाली. फिलाडेल्फिया मराठी मंडळ आणि भारतीय मंदिर यांच्या सहकार्याने नंद टोडी आणि मुकुंद कुटे यांनी सुरू केलेला हा अमेरिकेतील पहिल्या दहा दिवसांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवांपैकी एक असल्याचे आयोजक सांगतात.

पण मुकुंद कुटे यांच्या मते, त्यामागची कल्पना फक्त मोठा गणपती बसवण्याची नव्हती.

त्याआधी फिलाडेल्फिया मराठी मंडळामध्ये एक दिवसाचा गणपती होत असे. साधारण ५०-६० कुटुंबे एकत्र येत, घरी बनवलेले जेवण आणत आणि उत्सव साजरा करत. पण अमेरिकेतील भारतीय समाज वाढत असताना मराठी, गुजराती, तेलुगू, तमिळ, पंजाबी अशा भाषिक आणि प्रादेशिक गटांमध्ये तो विभागलेलाही होता. कारगिल युद्ध, गुजरातचा भूकंप किंवा ९/११ सारखी मोठी घटना घडली की भारतीय समुदाय मदतीसाठी एकत्र येत असे; पण कुटे यांच्या मनात प्रश्न होता—एखादी आपत्ती आली तरच आपण एकत्र का यायचे?

उत्तर त्यांना गणपतीमध्ये दिसले.

गणेश ही भारतातील अनेक प्रांत, भाषा आणि परंपरांना जोडणारी देवता आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून भारतीय समुदायाला एका व्यासपीठावर आणता येईल, असा विचार पुढे आला. २००५ मध्ये भारतीय मंदिराच्या सहकार्याने या कल्पनेला प्रत्यक्ष स्वरूप मिळाले.

मराठी गणपती, पण उत्सव सगळ्यांचा

फिलाडेल्फियाच्या गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची मुळे मराठी परंपरेत असली तरी आयोजकांनी त्याला केवळ मराठी समाजापुरते मर्यादित ठेवले नाही.

त्यामुळे इथे हिंदुस्थानी आणि कर्नाटकी शास्त्रीय संगीतापासून पंजाबी गाणी आणि बॉलीवूडपर्यंत, भरतनाट्यम आणि कुचिपुडीपासून कथ्थक आणि लावणीपर्यंत विविध कलाप्रकारांना स्थान मिळते. कुटे यांच्या मते, या विविधतेमुळे वेगवेगळ्या राज्यांतून आलेल्या भारतीयांना “हा उत्सव आपलाही आहे” अशी भावना निर्माण झाली.

आरतीतही हाच विचार दिसतो. “सुखकर्ता दुःखहर्ता”सारख्या मराठी आरतीबरोबर हिंदी आणि इतर भारतीय धार्मिक परंपरांतील आरत्यांनाही स्थान दिले जाते. भाषा वेगळी असली तरी भक्तीची भावना एकच आहे, हा त्यामागचा विचार.

यंदाच्या फिलाडेल्फिया गणेश फेस्टिव्हलमध्येही ही सांस्कृतिक विविधता दिसते. १४ सप्टेंबरपासून सुरू झालेल्या उत्सवात पूजा, मिरवणूक, महाप्रसाद आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांना मोठा प्रतिसाद मिळत आहे. न्यूज इंडिया टाइम्सच्या १६ सप्टेंबरच्या वृत्तानुसार, पहिल्या काही दिवसांतच सुमारे २,००० भाविक आणि कम्युनिटी सदस्यांनी मिरवणूक आणि संबंधित कार्यक्रमांत सहभाग घेतला. उद्घाटनाच्या दिवशी गुरु सोनिया परचुरे आणि त्यांच्या समूहाने कथ्थक, अभिनय, संगीत आणि नृत्यातून कृष्णाच्या जीवनावर आधारित विशेष नृत्यनाट्य सादर केले.

२४ इंचांचा गणपती आणि हजारो भाविक

भव्यतेबद्दलही फिलाडेल्फियाच्या आयोजकांची भूमिका स्पष्ट आहे.

आज जगभरातील गणेशोत्सवांत सर्वांत उंच मूर्ती, सर्वांत मोठा मोदक किंवा सर्वांत भव्य सजावट यांची स्पर्धा दिसते. पण कुटे यांना ही दिशा मान्य नाही.

फिलाडेल्फियात गेली अनेक वर्षे साधारण २४ इंचांची गणेशमूर्ती ठेवली जाते. “२५ फुटांची मूर्ती का नाही?” असा प्रश्न त्यांना अनेकदा विचारला जातो.

त्यांचा मुद्दा साधा आहे—मूर्ती किती उंच आहे यावर श्रद्धेची उंची ठरत नाही. अतिभव्य मूर्तीमुळे विसर्जन, रंग, साहित्य आणि कार्बन फूटप्रिंट यासारखे पर्यावरणीय प्रश्नही निर्माण होतात.

याच ठिकाणी फिलाडेल्फिया आणि अमेरिकेतील गणेशोत्सवांची विविधता दिसते.

न्यू जर्सीच्या वुडब्रिज सेंटर येथे १४ ते २० सप्टेंबरदरम्यान यंदाचा गणेश उत्सव होत आहे. तिथे दररोज पूजा आणि मोफत दर्शनाची व्यवस्था आहे. आयोजकांनी यापूर्वी १५ फुटांपेक्षा मोठ्या गणेशमूर्तीचे प्रदर्शनही केले आहे; मात्र त्या मोठ्या मूर्तीचे विसर्जन न करता सुमारे दोन फुटांच्या छोट्या मूर्तीचे पोर्टेबल पूलमध्ये विसर्जन करण्याची पद्धत स्वीकारली होती.

म्हणजे अमेरिकेतही गणेशोत्सव साजरा करण्याची एकच पद्धत नाही. कुठे भव्य सांस्कृतिक सेलिब्रेशन आहे, तर कुठे छोट्या मूर्तीच्या माध्यमातून साधेपणा आणि श्रद्धेला प्राधान्य देण्याचा प्रयत्न आहे.

अमेरिकेत ढोल-ताशांचा आवाज

गणेशोत्सव म्हटला की महाराष्ट्रात ढोल-ताशा आणि लेझीम हे समीकरण जवळजवळ अपरिहार्य आहे. पण अमेरिकेतही ही परंपरा आता चांगलीच रुजली आहे.

फिलाडेल्फिया गणेश फेस्टिव्हलच्या पहिल्याच वर्षी, २००५ मध्ये ढोल-ताशा पथकाची सुरुवात झाली. आज ते विघ्नहर्ता ढोल ताशा पथक म्हणून ओळखले जाते. आयोजकांच्या माहितीनुसार, या पथकात ढोल, ताशा, लेझीम, झांज, ध्वज, तुतारी-शंख अशा ११ उपपथकांचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे महिलांबरोबरच अमेरिकेत जन्मलेल्या दुसऱ्या पिढीतील युवक-युवतींचाही त्यात मोठा सहभाग आहे.

आणि इथेच अमेरिकेतील गणेशोत्सवाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू समोर येते.

हजारो लोकांचे जेवण, पण प्लास्टिक कमी

मोठा उत्सव आणि पर्यावरण यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्नही फिलाडेल्फियात दिसतो.

कुटे यांच्या म्हणण्यानुसार, उत्सवाच्या काळात हजारो लोकांसाठी जेवण तयार केले जाते. पण डिस्पोजेबल साहित्य वापरताना स्टायरोफोम आणि सिंगल-यूज प्लास्टिक कमी करून कम्पोस्टेबल प्लेट्ससारखे पर्याय स्वीकारले जातात. लायटिंगमध्ये एलईडीचा वापर वाढवण्यात आला आहे.

फिलाडेल्फिया गणेश फेस्टिव्हल स्वतःलाही “ग्रीन, इको-फ्रेंडली हिंदू फेस्टिव्हल” असे संबोधतो. उत्सवातून मिळणाऱ्या सार्वजनिक देणग्यांचा उपयोग कम्युनिटी सर्व्हिस आणि धर्मादाय कार्यासाठीही केला जात असल्याचे आयोजक सांगतात.

यंदा त्याचे एक मोठे उदाहरणही पाहायला मिळणार आहे. १९ सप्टेंबरला भारतीय मंदिर नेपाळमधील आपत्तीग्रस्तांच्या मदतीसाठी सेवा इंटरनॅशनलला १ लाख डॉलर्सची मदत देणार आहे. ही मदत मल्टी-फेथ प्रेयर गॅदरिंगनंतर उभी करण्यात आली.

म्हणजे गणपतीसमोर हात जोडण्याबरोबरच संकटात असलेल्या माणसासाठी मदतीचा हात पुढे करणेही उत्सवाचा एक महत्त्वाचा भाग बनतो.

अमेरिकेत जन्मलेल्या मुलांसाठी गणपती म्हणजे काय?

पहिल्या पिढीतील भारतीयांसाठी गणेशोत्सव हा अनेकदा आठवणींचा उत्सव असतो—घरचा गणपती, सोसायटीची आरास, ढोल-ताशा, आरती, प्रसाद आणि विसर्जन.

पण अमेरिकेत जन्मलेल्या मुलांसाठी भारतीय संस्कृती प्रत्यक्ष अनुभवण्याची ही एक वेगळी संधी आहे.

फिलाडेल्फियात तरुण स्वयंसेवक केवळ सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होत नाहीत. ते पार्किंग सांभाळतात, टेबल आणि तंबू उभारतात, तांत्रिक उपकरणे चालवतात, ऑडिओ-लायटिंग पाहतात, स्वयंपाक आणि अन्नवाटपात मदत करतात. कुटे यांच्यासाठी हा सहभाग फार महत्त्वाचा आहे.

त्यांच्या मते, व्हॉलंटिअरिझम हा अमेरिकन समाजाचा एक मूलभूत गुण आहे आणि भारतीय परंपरेतील सेवाभावाशी त्याचे सुंदर नाते आहे. त्यामुळे मुलांना फक्त गणपतीचे दर्शन घडवणे किंवा भारतीय संस्कृतीबद्दल सांगणे पुरेसे नाही; त्यांना प्रत्यक्ष सहभागी करून उत्सव उभा करण्याची जबाबदारीही द्यायला हवी.

परंपरा भारतीय, व्यवस्थापन अमेरिकन

अमेरिकेत हजारो लोकांचा धार्मिक उत्सव आयोजित करणे म्हणजे केवळ मंडप उभारणे आणि कार्यक्रम ठरवणे नाही.

परमिट्स, पोलिस कोऑर्डिनेशन, फायर एक्स्टिंग्विशर्स, इमर्जन्सी एक्झिट्स, इलेक्ट्रिकल सेफ्टी, सीटिंग कपॅसिटी, फर्स्ट एड, डॉक्टर्स ऑन कॉल आणि इमर्जन्सी रिस्पॉन्स—या सगळ्याची आधीपासून व्यवस्थित योजना करावी लागते. कुटे यांच्या मते, मोठ्या जागेवर कार्यक्रम होत असेल तर आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्यासाठी सेंट्रल कंट्रोलची व्यवस्थाही आवश्यक असते.

त्याचवेळी स्थानिक पोलिस ऑफिसर्स, फायरफायटर्स, इलेक्टेड ऑफिशियल्स, चर्चेस, सिनॅगॉग्स आणि इतर धार्मिक व सामाजिक संस्थांनाही उत्सवाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यामुळे गणेशोत्सव हा केवळ भारतीय समुदायाचा कार्यक्रम न राहता स्थानिक अमेरिकन कम्युनिटीशी संवाद साधण्याचेही एक माध्यम बनतो.

कारण पहिल्या पिढीतील भारतीयांची जन्मभूमी भारत असली, तरी त्यांच्या मुलांची जन्मभूमी अमेरिका आहे. भारतीय संस्कृती पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवायची असेल, तर ती अमेरिकन समाजापासून वेगळी ठेवून नव्हे, तर त्याच्याशी संवाद साधत, त्याला सहभागी करून घेत आणि स्थानिक नियम व मूल्यांचा आदर करत पुढे न्यावी लागेल.

उत्सवाचा आवाज असावा, पण ध्वनिप्रदूषण नको!

अमेरिकेत साजऱ्या होणाऱ्या गणेशोत्सवाचा आणखी एक वेगळा पैलू म्हणजे आनंद आणि उत्साह कायम ठेवूनही आजूबाजूच्या समाजाचा विचार करण्याची शिस्त.

भारतातील अनेक शहरांत गणेशोत्सव म्हटला की ढोल-ताशे, डीजे, मोठमोठ्या साउंड सिस्टिम्स आणि रात्रीपर्यंत चालणारे कार्यक्रम हे चित्र परिचित आहे. त्यातून ध्वनिप्रदूषण, रहिवाशांना होणारा त्रास आणि आवाजाच्या मर्यादांबाबत दरवर्षी चर्चा होताना दिसते. अमेरिकेत मात्र सार्वजनिक उत्सव आयोजित करताना स्थानिक प्रशासनाचे नियम, परमिट्स, शेजारी राहणाऱ्या नागरिकांचा विचार आणि कम्युनिटी रिलेशन्स यांना मोठे महत्त्व द्यावे लागते.

फिलाडेल्फिया गणेश फेस्टिव्हलने या बाबतीत आणखी कठोर स्वयंशिस्त स्वीकारली आहे.

मुकुंद कुटे सांगतात की स्थानिक टाउनशिपचे नियम रात्री १० वाजेपर्यंत काही उपक्रमांना परवानगी देत असले, तरी आयोजकांनी रात्री ८ वाजल्यानंतर आउटडोअर म्युझिक, कॉन्सर्ट्स आणि मोठ्या आवाजाचे बाहेरील कार्यक्रम न करण्याचा निर्णय घेतला आहे. उत्सवामुळे आजूबाजूला राहणाऱ्या लोकांना त्रास होऊ नये, हा त्यामागचा साधा विचार आहे.

हा फरक महत्त्वाचा आहे. उत्सवाचा उत्साह कमी करण्यासाठी नव्हे, तर उत्सव आणि नागरी जबाबदारी यांच्यात समतोल राखण्यासाठी ही मर्यादा आहे.

ढोल-ताशा आहे, मिरवणूक आहे, संगीत आहे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमही आहेत—पण त्यासाठी ठरावीक वेळ आणि व्यवस्था आहे. मोठ्या सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी आवश्यक परमिट्स आणि स्थानिक नॉइज रेग्युलेशन्सचे पालन करावे लागते.

कुटे यांच्या मते, अमेरिकेत उत्सव साजरा करताना “आपला उत्सव आहे म्हणून आपण काहीही करू शकतो” अशी भूमिका चालत नाही. आयोजकांना स्थानिक पोलिस, फायर डिपार्टमेंट आणि प्रशासनाशी समन्वय साधावा लागतो. इमर्जन्सी एक्झिट्स, फायर एक्स्टिंग्विशर्स, इलेक्ट्रिकल वायरिंग, सीटिंग कपॅसिटी, फर्स्ट एड आणि इमर्जन्सी रिस्पॉन्स अशा गोष्टींचीही आधीपासून आखणी करावी लागते.

यातून गणेशोत्सवाच्या सार्वजनिक स्वरूपाची एक वेगळी व्याख्या समोर येते—आपला आनंद साजरा करताना दुसऱ्याच्या शांततेचाही आदर करणे.

याच विचाराचा विस्तार पर्यावरणाच्या बाबतीतही दिसतो. उत्सवात सिंगल-यूज प्लास्टिक आणि स्टायरोफोम कमी करणे, कम्पोस्टेबल प्लेट्स वापरणे आणि एलईडी लायटिंगचा वापर वाढवणे यावर आयोजक भर देतात.

म्हणून अमेरिकेतील गणेशोत्सव भारतीय परंपरेची केवळ नक्कल करत नाही; तो त्या परंपरेला स्थानिक नागरी मूल्यांशी जोडतो—श्रद्धा आहे, उत्साह आहे, ढोल-ताशाही आहेत; पण त्याबरोबर शिस्त, पर्यावरणाची जाणीव आणि शेजाऱ्यांबद्दलची जबाबदारीही आहे.